ماتریکس در عراق

  • ۲ سال پیش
  • ۵۴۵
  • 0

آیا این اولین پرونده جنگ سایبری در یک مخاصمه مسلحانه غیربین‌المللی خواهد بود؟

وقایع پیچیده‌ای که از زمان سقوط صدام در سال ۲۰۰۳ تا کنون در عراق در حال رخ دادن هستند و این کشور راه چند تکه کرده‌اند، معمولاً در برگیرنده روش‌ها و ابزارهای جنگی بسیار خشن و ظالمانه هستند؛ روش‌هایی مانند بمب‌گذاری‌های انتحاری. اما در اواسط سال ۲۰۱۴ گزارش‌هایی منتشر شد که نشان می‌داد جنگ عراق وارد مرحله‌ای پیش‌بینی نشده و بسیار پیچیده گردیده است، زیرا شواهدی مبنی بر استفاده از فضای سایبری به‌عنوان عرصه نبرد مشاهده شده بود. فعالیت‌های خصمانه سایبری در این گزارش‌ها شامل موارد مختلفی بود، مانند: هک کردن کامپیوترها جهت کسب اطلاعات طبقه‌بندی شده، برنامه‌های کامپیوتری مهاجم برای ایجاد دسترسی به کامپیوترهای دیگر از راه دور و استفاده از رسانه‌های اجتماعی برای گسترش ترس و وحشت میان بخش‌های خاصی از جمعیت غیرنظامی.[i] پیش از این، تنها نمونه جنگ سایبری به‌عنوان یک ابزار در یک مخاصمه مسلحانه تنها در جنگ اوستیای جنوبی در سال ۲۰۰۸ (جنگ روسیه و ارمنستان) دیده شده بود که این جنگ، بی‌تردید ماهیتی بین‌المللی داشت. این در حالی است که وضعیت فعلی عراق قاعدتاً یک مخاصمه غیربین‌المللی تلقی می‌شود. این وضعیت می‌تواند یک واقعه تاریخی را رقم بزند: آیا می‌توان حقوق بین‌الملل بشردوستانه را در مورد جنگ‌های سایبری در قالب مخاصمات مسلحانه غیربین‌المللی اعمال کرد؟ به‌طور خاص، آیا این قواعد در مورد وضعیت عراق قابل اعمال است؟

نبرد سایبری در مخاصمات مسلحانه غیربین‌المللی

هیچ معاهده‌ای در حوزه حقوق بین‌الملل بشردوستانه وجود ندارد که قواعد جنگ را در فضای سایبری خطاب قرار دهد. هم‌چنین در حقوق بشدوستانه عرفی یعنی در رویه عملی کشورها و آرای قضایی نیز نمی‌توان قواعدی را به‌عنوان قاعده عرفی قابل اعمال در این عرصه استخراج کرد. کشورها به‌دلایل مختلفی از اظهار نظر واحد پیرامون قواعد قابل اعمال در عرصه نبردهای سایبری خودداری می‌کنند. علاوه بر این، تا کنون هیچ کشوری علاقه‌ای نسبت به قانونگذاری بین‌المللی در این حوزه نشان نداده است. به‌همین دلیل تا کنون شاهد تلاشی جدی در میان جامعه بین‌المللی برای تدوین و تصویب یک معاهده بین‌المللی پیرامون قواعد حقوق بشردوستانه در جنگ‌های سایبری نبوده‌ایم. «کمیته بین‌المللی صلیب سرخ» معتقد است که «آن دسته از ابزارها و روش‌های جنگی که از تکنولوژی سایبری استفاده می‌کنند، تحت حاکمیت حقوق بشردوستانه بین‌المللی هستند، دست مانند هر نوع سلاح و مهمات دیگری که تا کنون توسط یکی از طرف‌های یک مخاصمه مسلحانه استفاده شده است.»[ii] با این حال، نظر صلیب سرخ جهانی نمی‌تواند نماینده عقیده جامعه بین‌المللی در این زمینه باشد. در نبود یک منبع قانونی اولیه، آرای دانشمندان حقوق بین‌الملل تبدیل به گزینه اصلی جهت استخراج قواعد مرتبط با نبرد سایبری گردیده است. اکثر این دانشمندان معتقدند که قواعد موجود در حقوق بشردوستانه بین‌الملل، در مورد نبردهای سایبری نیز قابل اعمال هستند.[iii] طی سال‌های اخیر، مقالات دانشگاهی گسترده‌ای در این زمینه منتشر شده است، اما موضوعات مرتبط با آن هنوز در قالب «حقوق نرم»[iv] مطرح هستند. یکی از اسناد موجود در این حوزه «دستورالعمل تالین»[v] است. این سند یک دستورالعمل غیررسمی است که توسط «گروه بین‌المللی متخصصان» به سفارش ناتو تدوین شد.[vi] بخشی از این سند به مسئله قابلیت اعمال حقوق بین‌الملل بشردوستانه در نبردهای مسلحانه سایبری می‌پردازد. دستورالعمل تالین می‌پذیرد که در تئوری، آن دسته از قواعد حقوق بین‌الملل بشردوستانه که در مورد مخاصمات مسلحانه غیربین‌المللی قابلیت اعمال دارند، می‌توانند در مورد مخاصمات سایبری غیربین‌المللی نیز مورد استفاده قرار گیرند، زیرا غایت و مرزهای هرکدام از مخاصمات یکسان است.[vii] با این حال، با در نظر گرفتن ماهیت تدوین کنندگان این دستورالعمل و دشواری‌های موجود در استفاده از قواعد حقوق بشر در حوزه مخاصمات مسلحانه غیربین‌المللی، به‌نظر نمی‌رسد که هیچ کشوری حاضر به پذیرش مفاد دستورالعمل و به‌کارگیری آن‌ها در فضای سایبری شود.

مقررات حقوق بین‌الملل بشردوستانه قابل اعمال در مخاصمات مسلحانه غیربین‌المللی، در ماده سوم مشترک میان کنوانسیون‌های چهارگانه ۱۹۴۹ ژنو گنجانده شده‌اند.[viii] این مقررات را می‌توان در پروتکل سوم الحاقی به این کنوانسیون‌ها مورخ ۱۹۷۷ نیز دید.[ix] ماده سوم مشترک معاهدات ژنو حاوی حداقل استانداردهای لازم برای برخورد با افرادی است که در مخاصمه مسلحانه نقشی ندارند. پروتکل الحاقی سوم به شکلی مفصل‌تر به بیان نحوه برخورد با این افراد می‌پردازد و به‌طور خاص وضعیت مجروحان، بیماران و کشتی‌شکستگان را مدنظر قرار می‌دهد. هیچ‌کدام از این دو منبع اشاره‌ای به نوع خصومت یا روش‌ها و ابزارهای استفاده شده در جنگ ندارند و حتی نوع سلاح مورد استفاده را نیز لحاظ نمی‌کنند. این موضوعات بیشتر در قوانین مرتبط با مخاصمات مسلحانه بین‌المللی مورد خطاب قرار می‌گیرند و کمیته بین‌المللی صلیب سرخ معتقد است که همین قوانین در مورد مخاصمات مسلحانه غیربین‌المللی نیز قابل اعمال هستند.[x] دستورالعمل تالین بسیاری از این قوانین را در زمینه نبردهای سایبری واقع شده در دل یک مخاصمه مسلحانه غیربین‌المللی نیز قابل استفاده می‌داند.

حقوق بین‌الملل بشردوستانه، فعالیت‌های سایبری و مخاصمه مسلحانه غیربین‌المللی

تردیدی نیست که با توجه به ماهیت تروریستی گروه‌های درگیر با دولت عراق، آن‌چه در این کشور می‌گذرد یک مخاصمه مسلحانه غیربین‌المللی است و تا زمانی‌که دولت این کشور رسماً با دولت‌های دیگری که به‌بهانه‌های مختلفی مانند سرکوب تروریست‌ها بدون رضایت دولت مستقر حاکمیت این کشور را نقض کرده‌اند وارد جنگ نشود، این مخاصمه بین‌المللی نخواهد شد. حقوق قابل اعمال در این وضعیت، ماده سوم مشترک معاهدات ژنو و حقوق بین‌الملل عرفی خواهد بود،[xi] زیرا کشور عراق به‌عضویت پروتکل سوم الحاقی درنیامده است. به‌دلیل عدم عضویت عراق در اساسنامه دیوان بین‌المللی کیفری، اجرای همین قواعد اندک نیز با مشکلات عدیده‌ای مواجه خواهد بود. اگرچه شورای امنیت سازمان ملل متحد می‌تواند با قطعنامه‌ای وضعیت عراق را به‌ دیوان بین‌المللی کیفری ارجاع دهد، اما به‌دلیل دخالت‌های غیرقانونی برخی از اعضای دائم این شورا در مسئله عراق، رسیدن به یک توافق سیاسی و دیپلماتیک در این زمینه غیرممکن به‌نظر می‌رسد.

فعالیت‌های سایبری خاصی که اخیراً در عراق اتفاق افتاده است و می‌تواند سؤالاتی در حوزه حقوق بین‌الملل بشردوستانه مطرح کند عبارتند از: استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای تهییج حامیان و اجرای پروپاگاندای هدفمند، استفاده از هکرها برای کسب اطلاعات محرمانه، نفوذ به روترها برای اعمال کنترل بر کامپیوترها و شبکه‌های حساس و فریب کاربران جهت دسترسی به ایمیل‌های آن‌ها با هدف ارسال پیام‌های ویروسی. متأسفانه هیچ‌کدام از این فعالیت‌ها در قالب حقوق بین‌الملل بشردوستانه مجرمانه تلقی نشده است. به‌عنوان مثال، جمع‌آوری اطلاعات محرمانه در طی یک مخاصمه مسلحانه بر اساس حقوق بین‌الملل بشردوستانه مجاز است و ابزار کسب این اطلاعات چندان مور توجه مقنن قرار نمی‌گیرد. به همین دلیل این اقدام هکرهای تروریست نهایتاً می‌تواند بهره‌برداری از شبکه‌های کامپیوتری محسوب شود، نه جاسوسی سایبری.

بر اساس حقوق بین‌الملل بشردوستانه، عملیات‌های سایبری تروریست‌ها نیز تا زمانی‌که منجر به «جراحت یا مرگ افراد یا ایراد خسارت به اشیاء و ساختارها» نشوند، «حمله» محسوب نخواهند شد. حتی اگر جراحت، مرگ یا خسارتی نیز در میان باشد، در مورد قضیه خاص عراق، تنها خط قرمز این است که هدف حملات سایبری، غیرنظامیان و اماکن غیرنظامی نبوده و هدف از این حملات اشاعه وحشت در میان جمعیت غیرنظامی نباشد. برخی از فعالیت‌های سایبری گزارش شده در عراق، آشکارا این قواعد را نقض کرده‌اند، زیرا سوژه این حملات غیرنظامیان بوده‌اند و حتی برخی خانواده‌های خاص یا دوستان یک شخص خاصِ درگیر در مخاصمه با تروریست‌ها، در این حملات تهدید و ترسانده شده‌اند. این اتفاقات مخصوصاً در شهرهایی مانند بغداد، بصره، موصل و اربیل گزارش شده است. اگر این فعالیت‌ها در جهت ترساندن مردم از پیوستن به نیروهای مخالف تروریست‌ها باشد، نقض حقوق بین‌الملل بشردوستانه تلقی خواهد شد، اما صرفاً زمانی که بتوان به آن‌ها لفظ «حمله» را اطلاق کرد.

نکته پایانی در این تحلیل، شخصیت حقوقی افرادی است که حملات سایبری تروریست‌ها شرکت می‌کنند. قاعدتاً نمی‌توان این افراد را همان «مبارزان» یا «سربازانی» دانست که در حقوق بشردوستانه بین‌الملل مورد اشاره قرار گرفته‌اند، اما می‌توان آن‌ها را «غیرنظامیانی» تلقی نمود که مستقیماً در مخاصمه شرکت کرده‌اند و بنابراین تحت حاکمیت قواعد حقوق بشردوستانه مرتبط با این غیرنظامیان قرار می‌گیرند. در این معنی، چنین افرادی توسط حقوق بشردوستانه در مقابل حملات طرف مقابل (به‌عنوان یک غیرنظامی) حمایت نمی‌شوند.

 

علی اکبر جناب زاده

 

 

[i] Mark Ward, Iraq Conflict Breeds Cyber-War Among Rival Factions, BBC News, July 22, 2014, available at  http://www.bbc.co.uk/news/technology-28418951

[ii] ۳۱st International Conference of the Red Cross and Red Crescent, Nov. 28–Dec. 1, 2011, International Humanitarian Law and the Challenges of Contemporary Armed Conflicts,  ۳۶–۳۸, ICRC Doc. 31IC/11/5.1.2.

[iii] Michael N. Schmitt, Wired warfare: Computer Network Attack and Jus in Bello, 84 Int. Rev. Red Cross 365, 368–۳۷۵ (۲۰۰۲).

[iv] Soft Law

[v] Tallin Manual

[vi] Tallinn Manual on the International Law Applicable to Cyber Warfare (Michael N. Schmitt ed., 2013) [hereinafter Tallinn Manual]. An updated and revised version, Tallinn Manual 2.0, is currently in preparation and due for publication in 2016.

[vii]  Id. r. 23.

[viii] Geneva Conventions for the Amelioration of the Condition of the Wounded and Sick in Armed Forces in the Field, Aug. 12, 1949, 6 U.S.T. 3114, 75 U.N.T.S. 31; Geneva Convention for the Amelioration of the Condition of Wounded, Sick and Shipwrecked Members of Armed Forces at Sea, Aug. 12, 1949, 6 U.S.T. 3217, 75 U.N.T.S. 85; Geneva Convention Relative to the Treatment of Prisoners of War, Aug. 12, 1949, 6 U.S.T. 3316, 75 U.N.T.S. 287; Geneva Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War, Aug. 12, 1949, 6 U.S.T. 3516, 75 U.N.T.S. 287.

[ix] Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and Relating to the Protection of Victims of Non-International Armed Conflicts (Protocol II), opened for signatureDec. 12, 1977, 1125 U.N.T.S. 609, 16 I.L.M. 1442

[x] Jean-Marie Henckaerts & Louise Doswald-Beck, Customary International Humanitarian Law – Volume I: Rules (2005).

[xi] Customary IHL, ICRC,http://www.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v2_cou_iq

امتیاز این مطلب
به این مطلب امتیاز دهید
[مجموع آرای ثبت شده: 1 میانگین امتیاز مطلب: 5]
  • facebook
  • googleplus
  • twitter
  • linkedin
  • linkedin

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.