دولت آمریکا و نحوه مواجهه با برجام در پرتو حقوق بین‌الملل

  • ۲ سال پیش
  • ۴۵۷
  • 0

پس از انتخاب «دونالد ترامپ» به‌عنوان رئیس جمهور جدید آمریکا، سؤالات متعددی ذهن بسیاری از مردم را درگیر خود کرده است. این سؤالات عموماً ریشه در سخنرانی‌های انتخاباتی او و عقایدش پیرامون مسائل روز دنیا دارد. بسیاری هنوز نمی‌دانند که پس از استقرار ترامپ در کاخ سفید، باید منتظر چه چیزی باشند. موضع نحوه برخورد دونالد ترامپ با «برنامه جامع اقدام مشترک» یا «برجام» نیز در حال حاضر به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های بسیاری از افراد در داخل و خارج از آمریکا تبدیل شده است که با توجه به انتقادات گسترده و افراطی ترامپ از برجام حین مناطره‌ها و سخنرانی‌های انتخاباتی او، چندان دور از انتظار نیست. موضع نظام جمهوری اسلامی ایران در قبال برجام و نقض آن توسط هریک از طرف‌های توافق کاملاً واضح و روشن است و این مقاله صرفاً به بررسی ایده لغو برجام از منظر کشورهای غربی و مخصوصاً آمریکا می‌پردازد.

برجام توافقی میان جمهوری اسلامی ایران و کشورهای آمریکا، روسیه، چین، انگلستان، فرانسه و آلمان بود که طی آن ایران متعهد شد هرگز به‌دنبال دسترسی به سلاح‌های هسته‌ای نباشد و فرایند توسعه تکنولوژی صلح‌آمیز هسته‌ای خود را نیز کندتر کند؛ بدین معنی که اگر در سند چشم‌انداز ایران قرار بود بخشی از تکنولوژی هسته‌ای کشور تا سال ۹۶ به‌دست آید، براساس مفاد برجام این بخش از تکنولوژی باید تا سال ۱۴۰۶ و نه زودتر حاصل شود. در ازای این تعهدات ایران، کشورهای غربی نیز متعهد شدند تحریم‌هایی را که طی سال‌های «نافرمانی ایران»[۱] بر کشور تحمیل کرده‌ بودند، منتفی کرد و روابط خود را با ایران عادی کنند.

تا به امروز، طرف‌های غربی معاهده تا حدودی و ایران به‌طور کامل به تعهدات خود عمل نموده‌اند. ایران فعالیت‌های هسته‌ای خود را به‌میزان بسیار زیادی محدود کرده و تسلیم یک رژیم نظارتی بسیار سخت‌گیرانه از جانب «آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای» شده است. سازمان ملل و اتحادیه اروپا نیز متقابلاً برخی از تحریم‌های خود علیه ابران را برداشته‌اند و بنگاه‌های اقتصادی مختلفی از اروپا و سایر کشورهای جهان خواستار ورود به بازار ایران شده‌اند. رئیس جمهور کنونی آمریکا «باراک اوباما» با استفاده از اختیارات خود بخش مختصری از تحریم‌های آمریکا علیه ایران را لغو کرد. مهم‌ترین تحریم لغو شده در این جریان، اجازه مشروط به ایران برای دسترسی به مبلغی بین ۵۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار از دارایی‌های بلوکه شده‌اش در آمریکا بود.

نقاط منفی برجام تنها اندکی پس از اجرایی شدن خودنمایی کرد. آن‌چه باعث شد ایران در سال ۲۰۱۴ بر سر میز مذاکره با کشورهای غربی حاضر شود – در کنار سیاست‌های دولت جدید ایران – چراغ سبزی بود که کشورهای اروپایی برای لغو تحریم‌های اقتصادی علیه ایران نشان داده بودند؛ تحریم‌هایی که از نظر دولت جدید ایران مهم‌ترین و شاید تنها عامل ویرانی اقتصاد کشور بود، زیرا به‌طور گسترده‌ای مانع دسترسی ایران به بازار‌های مالی بین‌المللی می‌شد. با این‌حال، اگرچه برجام تأکید می‌کند که تمام تحریما‌های سازمان ملل در مورد فعالیت‌های هسته‌ای ایران و کلیه تحریم‌های اقتصادی اتحادیه اروپا علیه ایران برداشته خواهد شد، اما در آن هرگز به لغو «کلیه» تحریم‌های آمریکا علیه ایران اشاره نشده است. در حقیقت، برجام تنها بخش خاصی از «تحریم‌های ثانویه»[۲] آمریکا علیه ایران را لغو می‌کند. هدف تحریم‌های ثانویه علیه ایران «باز داشتن کشورهای دنیا از انجام تجارت با ایران بود». بر اساس این تحریم‌ها، هر کشوری که با ایران دست به تجارت می‌زد، ممکن بود از دسترسی به بازار آمریکا منع شود. بنابراین، تحریم‌های اولیه آمریکا که کلیه سازمان‌ها، نهادها و بنگاه‌های اقتصادی این کشور را از تجارت با ایران بازمی‌دارد، کماکان بر قوت خود باقیست، اگرچه تا کنون استثنائات اندکی وجود داشته است. حقیقت این است که آنچه مانع ارتباط ایران با بازارهای جهانی شده است، همین تحریم‌های اولیه آمریکا می‌باشد، زیرا بانک‌های جهانی را تهدید می‌کند که اگر وارد بازارهای مالی و تجاری ایران شوند، دسترسی آن‌ها به بازارهای آمریکا محدود یا ممنوع خواهد شد. این وضعیت سبب شد تا بسیاری از مقامات دولتی در ایران به کندی روند بازپروری اقتصادی کشور معترض شده و ابراز کنند تا زمانی‌که تحریم‌های اولیه آمریکا علیه ایران مانع از رشد اقتصادی در این کشور می‌شود، آمریکا مرتکب نقض تعهدات خود بر اساس برجام شده است. رئیس جمهور حسن روحانی که سال بعد دوباره با چالش انتخابات ریاست جمهوری مواجه خواهد شد، حتی آمریکا را به اقدامات غیرقانونی و عدم عمل به تعهدات خود بر طبق برجام نموده است.

حال چالش جدیدی به‌نام ترامپ وارد داستان شده است. ترامپ در طول مدت کمپین انتخاباتی خود همواره برجام را مورد انتقاد قرار داده است. او در سخنرانی خود در «آیپاک» رسماً اعلام نمود که «اولویت اول من پاره کردن توافق شرم‌آمیز آمریکا با ایران است». اندکی بعد نیز ترامپ قول داد که با اجبار ایران به حضور مجدد بر سر میز مذاکره، مفاد برجام را تغییر خواهد داد.

در حال حاضر اندکی دشوار است که رویکرد ترامپ را نسبت به برجام پیش‌بینی کنیم، اما اگر ترامپ بخواهد برجام را پاره کند، آیا می‌تواند؟ اگر چنین کاری انجام دهد چه عواقبی دامن‌گیر دولت جدید آمریکا خواهد شد؟

نکته اول این است که هر تحریم جدیدی که ترامپ علیه ایران تحمیل کند، قدرت تحریم‌های پیش از برجام را نخواهد داشت، زیرا تحریم‌های پیش از برجام بخش عمده‌ای از قدرت خود را به «چندجانبه» بودنشان مدیون بودند. این در حالی است که بر مبنای برجام، اعمال تحریم‌های جدید توسط سازمان ملل و اتحادیه اروپا علیه ایران آسان نخواهد بود. علاوه‌بر این، بنگاه‌های اقتصادی متعددی از اروپا و چین بلافاصله پس از لغو تحریم‌ها علیه ایران براساس برجام، وارد خوان گسترده بازارهای ایران شده و از این رهگذر سودهای چندین میلیارد یورویی کسب کردند.

با این حال، در سازمان ملل مکانیسمی وجود دارد که رؤسای جمهور «آمریکا» را قادر می‌سازد تا به‌طور یکجانبه برجام را لغو کنند! بر اساس مکانیسم «اسنپ‌بک» یا «بهبودی سریع» که در پاراگراف‌های ۱۱ تا ۱۳ قطعنامه شماره ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد رسمیت یافته است، ایالات متحده می‌تواند سبب «بازگشت مجدد» تحریم‌های لغو شده سازمان ملل علیه ایران شود. این قطعنامه در راستای محدود کردن فعالیت‌های موشکی جمهوری اسلامی ایران صادر شد و برجام نتوانست سبب لغو آن شود. بر اساس این قطعنامه برای بازگرداندن تحریم‌ها علیه ایران کافیست تا آمریکا شورای امنیت را آگاه سازد که «موضوعی را رصد کرده است که نقض فاحش تعهدات ایران براساس برجام تلقی می‌شود.» البته آمریکا متعهد است اصل «حسن نیت» را در این فرایند رعایت کند.

ترامپ هم‌چنین می‌تواند به‌طور یکجانبه تحریم‌های آمریکا علیه ایران را که توسط باراک اوباما لغو شده بود، دوباره تحمیل کند. اگر ترامپ دست به چنین اقدامی بزند، بر اساس حقوق بین‌الملل با مشکلات چندانی مواجه نخواهد شد. براساس حقوق بین‌الملل، برجام یک «تعهد سیاسی غیرالزام‌آور» و برای طرف‌های معاهده فراتر از یک دست دادن معمولی تعهد ایجاد نمی‌کند. اگرچه برخی معتقدند که قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد برجام را برای دولت‌های بعدی کشورهای عضو معاهده به یک سند الزام‌آور تبدیل کرده است، اما استدلال‌های مخالف قوی‌تری پیرامون این مسئله وجود دارد. به‌عنوان مثال «جان بلینگر» از دانشمندان آمریکایی مطرح حقوق بین‌الملل معتقد است که استفاده از عبارت «درخواست کردن» در بخش اجرایی و عملی قطعنامه در پاراگراف دوم، به این سند شأنیت یک «تصمیم الزاام‌آور شورای امنیت سازمان ملل» را نداده است. بنابراین، قطعنامه مذکور نمی‌تواند مانع از بازگرداندن تحریم‌های داخلی ایالات متحده علیه ایران یا همان «نقض برجام» شود.

قوانین داخلی آمریکا نیز دست و پای ترامپ را برای بازگرداندن تحریم‌ها نبسته است. باراک اوباما در راستای عمل به تعهدات کشورش در قبال برجام دو نوع از تحریم‌های ثانویه خود را علیه ایران لغو کرد: تحریم‌های اعمال شده بر اساس تصمیم دولت و تحریم‌های اعمال شده بر اساس تصمیم کنگره. ترامپ می‌تواند به‌محض ورود به کاخ سفید نوع اول تحریم‌ها را دوباره بازگرداند، زیرا لغو یا اعمال این تحریم‌ها صرفاً به‌نظر رئیس جمهور آمریکا بستگی دارد. رئیس جمهور جدید برای بازگرداندن نوع دوم تحریم‌ها نیز مشکل چندان نخواهد داشت، اگرچه مشخص نیست که چه میزان زمان برای این کار لازم است. طبق قانون اساسی آمریکا، رئیس جهور این کشور اختیار دارد تا تحریم‌هایی را که کنگره مطابق با قانون اساسی علیه کشوری وضع کرده است، از ۱۲۰ روز تا ۱۲ ماه به حالت تعلیق درآورد. اوباما برای اولین‌بار روز ۱۶ ژانویه ۲۰۱۶ از این اختیار خود استفاده نمود و تحریم‌های ثانویه کنگره آمریکا را علیه ایران به‌حالت تعلیق درآورد. با توجه به مدت‌زمان ۶ ماهه میان انتخاب رئیس جمهور جدید آمریکا و استقرار او در کاخ سفید، اوباما می‌تواند پیش از ترک کاخ سفید مجدداً این تعلیق این تحریم‌ها را تجدید کند. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، در زمان استقرار ترامپ در دفتر ریاست جمهوری، تعلیق تحریم‌ها بین ۴ تا ۱۲ ماه اعتبار خواهد داشت. اگرچه مشخص نیست که اوباما مجدداً دست به تعلیق تحریم‌ها خواهد زد یا خیر، اما مسلماً اگر چنین اتفاقی رخ دهد، ترامپ به محض انقضای تاریخ تعلیق خواهد توانست مجدداً تحریم‌های کنگره را نیز علیه ایران بازگرداند.

فارغ از اختیارات و صلاحیت‌هایی که رئیس جمهور جدید آمریکا را قادر به لغو برجام کرده است، باید دید که آیا چنین اقدامی می‌تواند به نفع آمریکا تمام شود یا خیر؟ یکی از چالش‌های اصلی ترامپ در این راه ایجاد اتحاد میان پنج کشور دیگر طرف برجام برای بازگرداندن تحریم‌ها علیه ایران خواهد بود. علاوه‌بر این، شعار اصلی کمپین انتخاباتی ترامپ «دوباره بزرگ کردن آمریکا» بود. بازگرداندن تحریم‌ها علیه ایران با این شعار در تناقض قرار دارد. بسیاری از بنگاه‌های اقتصادی آمریکا چشم امید به بازار ایران دوخته‌اند. وزارت خزانه‌داری آمریکا همین چند روز پیش مجوز فروش ۱۰ دستگاه بوئینگ به ایران را صادر کرد. بازگرداندن تحریم‌ها، راه دسترسی مجدد به آمریکای بزرگ را برای ترامپ باریک‌تر می‌کند.

 

علی اکبر جناب زاده

 

[۱] Noncompliance Years of Iran

[۲] Secondary Sanctions

امتیاز این مطلب
به این مطلب امتیاز دهید
[مجموع آرای ثبت شده: 2 میانگین امتیاز مطلب: 4.5]
  • facebook
  • googleplus
  • twitter
  • linkedin
  • linkedin

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.